Rekentaal groep 3: waarom woorden het rekenen sturen

Waarom rekentaal groep 3 zo bepalend is

In groep 3 leren leerlingen tegelijk lezen en rekenen, en die twee lopen door elkaar heen. Een som in woorden is dus altijd een dubbele opgave.

Daar komt bij dat rekentaal veel woorden gebruikt die in het dagelijks leven iets anders betekenen. Verschil, om, samen, erbij: allemaal woorden met een gewone betekenis en een rekenbetekenis.

Leerlingen met een kleine woordenschat of met Nederlands als tweede taal lopen daar als eerste tegen aan, en dat lijkt in de klas op een rekenprobleem.

Dezelfde som, zes formuleringen

Neem 8 min 3. Dat is één som, en dit zijn de manieren waarop hij in een methode kan staan.

• Acht min drie.
• Er waren er acht, er gaan er drie weg.
• Hoeveel is drie minder dan acht?
• Hoeveel scheelt het tussen acht en drie?
• Wat is het verschil tussen acht en drie?
• Hoeveel moet er bij drie om op acht te komen?

Die laatste is formeel gezien een optelsom en levert hetzelfde antwoord. Leerlingen zien dat niet vanzelf, en het is de moeite waard om ze een keer naast elkaar te zetten.

De woorden die het vaakst struikelen

Een paar begrippen komen structureel terug als oorzaak van een fout antwoord.

Verschil. In gewoon Nederlands betekent dat of iets anders is; in rekentaal betekent het hoeveel het scheelt. Leerlingen antwoorden dan ja of nee.

Minder en meer. Bij hoeveel minder is 3 dan 8 moeten leerlingen aftrekken; bij hoeveel meer moet 8 worden dan 3 ook. De woorden sturen tegen de bewerking in.

Samen. Dat betekent optellen, maar bij samen delen betekent het juist het tegenovergestelde. Context bepaalt alles.

Erbij en eraf lijken eenvoudig en zijn dat niet altijd. Er kwamen er drie bij is optellen, maar er zijn er drie bij gekomen sinds gisteren vraagt om een vergelijking tussen twee momenten.

Ook het woord om is lastig, want het betekent zowel eromheen als eens per zoveel tijd. Bij de klok komt het in beide betekenissen voorbij.

Bied de taal expliciet aan

Rekentaal komt niet vanzelf mee met de sommen. Je moet hem apart aanbieden, net als bij een ander vak.

Kies per week één of twee begrippen en hang ze zichtbaar op met een tekening erbij. Verschil met twee torentjes ernaast, samen met twee bakjes die één worden.

Gebruik die woorden daarna consequent in je instructie, ook als een andere formulering makkelijker zou zijn. Herhaling in wisselende contexten is wat een woord laat landen.

Laat leerlingen zelf formuleren

De sterkste werkvorm bij dit onderwerp is de omkering: geef een som en laat leerlingen er een verhaal bij bedenken.

Bij 8 min 3 komen er dan allerlei verhalen: er vlogen er drie weg, ik gaf er drie weg, er waren er drie kapot. Schrijf ze op het bord.

Daarmee wordt zichtbaar dat één som veel situaties dekt, en dat is precies het inzicht dat bij verhaalsommen in groep 5 nodig is.

Let op je eigen taal

Leerkrachten wisselen onbewust van formulering, en voor sterke leerlingen is dat prima. Voor de rest is het ruis.

Zeg je bij het splitsen soms uit welke delen bestaat 8 en soms hoe kun je 8 verdelen, dan zijn dat voor een deel van de klas twee verschillende opdrachten.

Spreek in het team af welke termen je aanhoudt, zeker bij splitsen en bij de tafels. Meer over die laatste staat bij vermenigvuldigen aanleren.

Wat je aan ouders meegeeft

Ouders gebruiken thuis de woorden die zij zelf hebben geleerd, en die verschillen van wat er nu in de methode staat.

Geef daarom een paar keer per jaar de kernwoorden mee, met een zin erbij over wat ze betekenen. Dat kost een halve pagina in de nieuwsbrief.

Vooral bij splitsen levert dat winst op: als thuis het woord splitsboom valt en op school splitshuis, denken leerlingen aan twee verschillende dingen.

Wat de leerlijn vraagt

Rekentaal heeft een eigen kerndoel. In de leerlijn van SLO staat dat leerlingen wiskundetaal leren gebruiken.

Dat is dus geen randvoorwaarde bij het rekenen maar een doel op zich, en het mag ook als zodanig worden aangeboden en beoordeeld.

Praktisch betekent dat: tijd besteden aan woorden is geen tijd die van het rekenen afgaat. Het staat in de kerndoelen naast het rekenen zelf.